საქართველოს სამეფო სახლის კანცელარიის 2010 წლის განცხადების დანართი №8

The Crown of Georgia

საქართველოს სამეფო სახლის კანცელარიის 2010 წლის განცხადების

დანართი 8

ივერიელთა ტრაქტატი

erekle2ერეკლე II-მ თავისი სიმამაცითა და გამჭრიახი პოლიტიკით, არა მხოლოდ ამიერკავკასიაში, არამედ ევროპაშიც გაითქვა სახელი. პრუსიის მეფე ფრიდრიხი წერდა – „ევროპაში მე ვარ და აზიაში ერეკლე მეორეო, უძლეველი გეორგიანთ მეფეო“ (A modern History of Georgia. By D.M.Lang. Weidenfeld and Nicolson, London, 1962. p.583).

ერეკლეს სწადდა საქართველოს ევროპულ ყაიდაზე მოწყობა, რის გამოც მან გერმანელ იაკობ რაინექს ათარგმნინა გერმანიის საადმინისტრაციო სამართლის კოდექსი. მან ქვეყანაში განაახლა გზები, დაამკვიდრა მადანთა სამრეწველო, ააშენა ზარაფ და თოფხანები, დააარსა საგანმანათლებლო სასწავლებლები, ჩაატარა ქვეყნის აღწერა, იზრუნა ერის გამრავლებაზე. მოიწვია იტალიელი კომერსანტები ვაჭრობის ასაღორძინებლად. სახაზინო ხარჯით შექმნა მორიგი ლაშქარი და თვით ბატონიშვილებიც ვალდებული გახადა ემსახურათ მორიგ ჯარში.

როგორც ცნობილია, ბიზანტიის დამხობის შემდგომ, საქართველოს ევროპაში გასასვლელი ჩაეკეტა. მეფე ერეკლეს მრავალი მცდელობა ევროპაში მოკავშირეები შეეძინა, იმედგაცრუებით დასრულდა. აკადემიკოსი მარიამ ლორთქიფანიძე: “ოსმალეთმა საქართველოს გადაუკეტა გზა ცივილიზებული ევროპისკენ. ერეკლეს ესმოდა, რომ არ შეიძლებოდა ცივილიზებული ევროპისგან მოწყვეტა და მისთვის ევროპა იყო რუსეთიც – მართლმადიდებლური სახელმწიფო, ოღონდ, იქაც ძალიან ფრთხილად იქცეოდა. ტრაქტატში რაც წერია, ყველაფერი მისაღებია და სხვა საქმეა, შემდეგ რა მოხდა. მეტსაც გეტყვით, ერეკლემ 1783 წელს მოაწერა ხელი ტრაქტატს, მაგრამ მანამდე ევროპაში სამი ელჩობა ჰყავდა გაგზავნილი: ერთი ელჩობა უგზო-უკვლოდ დაიკარგა, მეორე ელჩობის მეთაური მოკლეს, მესამე ელჩობამ მიაღწია, რადგან, აღმოჩენილია წერილი იმდროინდელი რომის პაპის ჩანაწერებში. მაგრამ ერეკლეს არანაირი პასუხი არ მიუღია… …პასუხის ღირსად არ ჩათვალეს ერეკლე და, სხვა გამოსავალი, გარდა რუსეთთან ურთიერთობის დამყარებისა, მას აღარ ჰქონდა” (ონლაინ ჟურნალი “თბილისელები”, “ვინ იყო საქართველოს ყველაზე ტრაგიკული და ყველაზე წარმატებული მეფე”, 2010 წ.)-Friedrich_Zweite_Alt

ერთმორწმუნე რუსეთთან მოკავშირეობა ევროპულ კულტურასთან დაახლოების იმედს იძლეოდა. ამიტომ რუსეთთან დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარება მნიშვნელოვანი იყო.

მეფე ერეკლეს გვერდზე ედგა გამოჩენილი სახელმწიფო მოღვაწე სოლომონ ლიონიძე, რომელიც სამეფო კარის ფხიზელი დიპლომატი და მეფის ერთგული მრჩეველი იყო. საქართველოს მართვა-გამგეობაში ეჭირა უმაღლესი თანამდებობა ვიცე კანცლერის წოდებით.

1783 წელს რუსეთთან დადებული „გეორგიევსკის“ ტრაქტატით მეფე ერეკლემ კიდევ უფრო გაიმაგრა ზურგი და მიმზიდველი გახდა მეზობელი საფაშოებისათვის. თვით აღა-მაჰმად ხანიც კი სთხოვს ერეკლეს რუსეთთან შუამდგომლობას. სომხები კი, მას სომხეთის სამეფოს აღდგენას სთხოვენ მისი  გვირგვინის ქვეშ. მთელი იმერეთის, სამეგრელოსა და გურიის თვალი მიპყრობილია ერეკლეს წარმატებისაკენ და ”ისე შეჰყურებს ქართლ-კახეთის მეფეს, როგორც მთელ საქართველოს მხსნელ ეროვნულ მხედართმთავარს” (გრიგოლ ვეშაპელი, “საქართველო და რუსეთი”, თბილისი 1918, გვ. 13.).

საქართველოს სამეფოს არსებობის პერიოდში მეზობელი დიდი სახელმწიფოები – ირანი, თურქეთი, რუსეთი, ქართლ-კახეთის მეფეს საქართველოს მეფედ მიიჩნევდნენ. ამას ადასტურებს მრავალი ისტორიული დოკუმენტი (Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия относящиеся к Грузии. т.I (1768-1774 гг.). Под редакцией А.А.Цагарели. СПб., 1891; ი.ტაბაღუა. “საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნსაცავებში, ტ.II”. თბილისი 1986).

მეფე ერეკლე II-ის შტოს უპირატესობაზე მიუთითებს ის ისტორიული ფაქტი, როცა იმერეთის საერო და საეკლესიო მაღალი ფენების წარმომადგენლებმა თხოვნით მიმართეს მეფე ერეკლეს, რათა იმერეთიც თავისი გვირგვინის ქვეშ მოექცია. დაუკვირდით, ეს ხდება მაშინ, როცა იმერეთში იმ დროისათვის ცხოვრობს იმერეთის სამეფო შტოს მრავალი წარმომადგენელი, კერძოდ: სოლომონ I-ის უკანონო შვილიშვილი გიორგი, სოლომონ I-ის ძმა ბატონიშვილი ბაგრატი და მისი შვილები კანონიერი დავითი და უკანონო სიმონი, ცოცხალია თვით იმერეთის ყოფილი მეფე დავით II და მისი შვილები, ასევე, იმერეთის მომავალი მეფე სოლომონ II და მისი უკანონო ნახევარძმა არჩილი. ნათლად ჩანს, თუ რაოდენ მრავალრიცხოვანია იმ დროისათვის იმერეთის სამეფო სახლის წარმომადგენელთა რაოდენობა, თუმცა, ერთიანი საქართველოს გვირგვინის ქართლ-კახეთის სამეფო შტოს წარმომადგენელზე დადგმის გადაწყვეტილებას არცერთი მათგანი არ ეწინააღმდეგებოდა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, დაგვეთანხმებით, ასეთ ნაბიჯს, მორალური და ასევე ლეგიტიმური თვალსაზრისით, იმერეთის წარმომადგენლობა რასაკვირველია არ გადადგამდა.

გარკვეული პოლიტიკური მიზეზების, კერძოდ რუსეთ-თურქეთს შორის არსებული ზავის გამო, რომლის თანახმადაც იმერეთი რჩებოდა თურქეთის გავლენის ქვეშ, მეფე ერეკლემ დროებით თავი შეიკავა ზემოთხსენებული პოლიტიკური ნაბიჯისაგან, რადგან ასეთი ნაბიჯი სავარაუდოდ გამოიწვევდა ოსმალეთთან ომს. თუმცა, იმერეთის შემოერთების საკითხის განხორციელებას, როგორც ჩანს მეფე ერეკლე გარკვეული გეგმით მაინც აპირებდა, რასაც გვაფიქრებინებს მის მიერ გატარებული კონკრეტული პოლიტიკური ნაბიჯები. კერძოდ, იმერეთის მეფის, სოლომონ I-ის გარდაცვალების შემდეგ უნდა განხორციელებულიყო ერეკლე II-სა და სოლომონ I-ს შორის არსებული შეთანხმება, რაც გულისხმობდა იმერეთის სამეფო ტახტზე ერეკლე მეფის შვილიშვილის – დავით არჩილის ძის ასვლას.  დავითის მცირეწლოვნობის გამო, 1784 წელს, ერეკლე მეფემ თანხმობა მისცა იმერეთის დიდებულებს, რომ დროებით იმერეთის ტახტზე დავით გიორგის ძე, შემდგომში იმერეთის მეფე დავით II ასულიყო: „..და დასვეს იმერთა მეფედ დავით გიორგის ძე, მიზეზითა ამით, რომელ მეფესა სოლომანს არა დაშთა შვილი, და ძმისწულნი მისნი იყვნენ მცირე ყრმანი, ამის მიზეზისათვის დასვეს იმერთა ბიძაშვილი მისი დავით არა მეფედ, არამედ ნაიბად, ვიდრე აღზდადმდე არჩილის ძისა დავითისა” (ბაგრატ ბატონიშვილი. ახალი მოთხრობა. საქართველოს ისტორიის ორიგინალური წყაროები; А. ისტორიკოსები. გამოსცა თამარ ლომოურმა. თბილისი, 1941 წ. გვ. 59).

ხუთ წლიანი მეფობის შემდგომ დავით II ტახტიდან იქნა ჩამოგდებული დავით არჩილის ძის მიერ თავისი ბაბუის – ერეკლე II-ის დახმარებით, რომელიც 1789 წელს გამეფდა სოლომონ II-ის სახელით.  ეს ქმედება გარკვეულ წინგადადგმულ ნაბიჯად უნდა ჩაითვალოს იმერეთის, ადრე თუ გვიან დე-ფაქტოდ შემოერთების გზაზე, რასაც თავისთავად იმერეთის მოსახლეობაც მხარს უჭერდა.

1789 წელს, ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე II-ის მიერ იმერეთის სამეფო ტახტზე თავისი შვილიშვილის – სოლომონ II-ის აყვანიდან ექვს თვეში, კერძოდ 1790 წელს, გაფორმდა ოთხ პირად დადებული “ივერიელთა ტრაქტატის” სახელით ცნობილი ხელშეკრულება.

SOLOMON LIONIDZEამ ტრაქტატის მესამე მუხლში მეფე ერეკლე წერს: “ვიყო მწადნელი ბედნიერებისა თქვენისათვის და დაცვად ძეთა იმერეთისათა, ვითარცა მამა საზოგადო მათი” («Грамоты и другие исторические документы, относящиеся до Грузии» Том II, Выпуск I. Грузинские тексты с 1768 по 1801 год. Под редакцией А.А. Цагарели. «172. Союзный договор Грузинских царей и владетельных князей» მუხლი მესამე).

ამ ტრაქტატიდან მკაფიოდ ჩანს მეფე ერეკლეს ტახტის ლეგიტიმური უპირატესობა იმერეთის ტახტისა და ასევე სამეგრელოსა და გურიის სამთავროებთან მიმართებაში. ტრაქტატის პირველ პირს  ხელს აწერს მეფე ერეკლე II, დედოფალი დარეჯანი, საქართველოს პატრიარქი ანტონი და ვიცე კანცლერი სოლომონ ლიონიძე. მეორე პირს ხელს აწერს იმერეთის მეფე სოლომონ II, დედოფალი მარიამი, ვიცე კანცლერი სოლომონ ლიონიძე.

სოლომონ მეფე ასე იწყებს თავისი პუნქტების შესავალს: ”უფლისა იესო ქრისტეს მონა მეფე ყოვლისა საიმერეთოსა შვილის-შვილი თქვენი სოლომონ ქრისტიანებრითა აღთქმითა გარწმუნებთ უმაღლესსა მეფესა ქართლისა, კახეთისა და სხვათა მეორესა ირაკლის, უგანათლებულესთა ძეთა თქვენთა, თავადთა, კეთილშობილთა და ერთა ზემოისა ივერიისათა ესრეთ:..”  მესამე პირს ხელს აწერს ოდიშის მთავარი გრიგოლ დადიანი, რომელიც ასე იწყებს შესაბამისი პუნქტების შესავალს: ”უფლისა იესო ქრისტეს მონა, მე მთავარი ოდიშისა და სხვათა სამთავროთა დადიან და გრიგოლ, ქრისტიანებრითა აღთქმითა გარწმუნებთ უმაღლესსა მეფესა ქართლისა, კახეთისა და სხვათასა, მეორესა ირაკლის, უგანათლებულესთა ძეთა თქვენთა, თავადთა, კეთილ-შობილთა და ერთა ზემოისა ივერიისათა ესრეთ:..” და მეოთხე პირზე მთავარი გურიისა სიმეონ გურიელი ასე იწყებს: ”მე მთავარი გურიისა სიმეონ, ქრისტიანებრითა აღთქმითა გარწმუნებთ უმაღლესსა მეფესა ქართლისა, კახეთისა და სხვათასა მეორესა ირაკლის, უგანათლებულესთა ძეთა თქვენთა, თავადთა, კეთილ-შობილთა და ერთა ზემოისა ივერიისათა ესრეთ:..” (გრიგოლ ვეშაპელი, “საქართველო და რუსეთი”, თბილისი 1918, გვ. 45-51;  «Грамоты и другие исторические документы, относящиеся до Грузии» Том II, Выпуск I. Грузинские тексты с 1768 по 1801 год. Под редакцией А.А. Цагарели. «172. Союзный договор Грузинских царей и владетельных князей, გვ. 185; მ. რეხვიაშვილი. იმერეთი XVIII საუკუნეში. თბილისი, 1982. გვ. 340-341.).

ქართველი ისტორიკოსი გრიგოლ ვეშაპელი, თავის, 1918 წელს გამოცემულ წიგნში “საქართველო და რუსეთი” აღნიშნავს: “1790 წ. რუსეთის პროტექტორატის გამო, ქართლ-კახეთისა, იმერეთისა, სამეგრელოსა და გურიის შორის, რომელიც აღიარებს “მამობრივ მზრუნველობით”, სუვერენულს უფლებას ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე მეორისას სრულიად გაერთიანებულ საქართველოზეივერიაზე (გრიგოლ ვეშაპელი, “საქართველო და რუსეთი”, თბილისი 1918, გვ. 4).

ივერიელთა ტრაქტატის მნიშვნელობას და ერეკლე მეფის სუვერენულ უფლებას სრულიად საქართველოზე, ხაზს უსვამს თავის წიგნში ისტორიკოსი ალექსანდრე ბენდიანიშვილიც, ეს წიგნი გამოცემულია საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის მიერ, სადაც ავტორი წერს: “ხელშეკრულება ცხადყოფს, რომ ქართველ მეფეთა კავშირის ინიციატივა მოდიოდა ერეკლე მეორისა და მისი ვიცე-კანცლერ სოლომონისაგან. აღიარებული იყო ქართლ-კახეთის მეფის ჰეგემონობა”  (ალექსანდრე ბენდიანიშვილი. ქართული ეროვნული სახელმწიფოს განვითარების ეტაპები, თბილისი, 2006, გვ. 143).

ასევე, გერონტი ქიქოძეც ამახვილებს ყურადღებას ქართლ-კახეთის მეფის სუზერენულ უპირატესობაზე, რაც დაფიქსირდა ამ ისტორიული ხელშეკრულების შედეგად: “…в этом союзе картл-кахетинскому царю предоставлялось своеобразное преимущество, как ворховному покровителю и посреднику перед провительством России” (Геронти Кикодзе. Ираклий Второй. Монография. Издательство “Заря Востока”, Тбилиси, 1943, стр. 69). 

ივერიელთა ტრაქტატზე და ერეკლე მეფის უპირატეს სტატუსზე ასევე მიუთითებს ცნობილი ბრიტანელი მკვლევარი დევიდ მარშალ ლენგი: “1790 წ. თბილისში სამოკავშირეო ხელშეკრულება დაიდო ერეკლეს, დავით არჩილის ძის, სამეგრელოსა და გურიის მთავრებს შორის, რომელშიც ერეკლე ქართველ მეფე-მთავრებს შორის უფროსად და დუაიენად გამოცხადდა (დევიდ  ლენგი. საქართველოს სამეფოს უკანასკნელი წლები. თბილისი, 2003, გვ. 227).

გენერალ-ლეიტენანტი, ისტორიკოსი ნ.დუბროვინი თავის 1867 წელს გამოცემულ წიგნში ეხება ივერიელთა ტრაქტატს და აღნიშნავს, რომ “- В 1790 году, в Тифлисе, был заключен союзный трактат межде царем Грузии и Имеретии и владетелями Мингрелии и Гурии. По трактату этому грузинский царь обещал: …Принять верховное попечение над царем имеретинским и владетелями мингрельским и гурийским. Заботиться о них, как прилично попечительному отцу о своих детях… С своей стороны, опекаемые обещались: Признать над собою “отцепопечительную” верховную власть Ираклия. …Заботиться о спокойствии Грузинского царства и, мере сил своих, быть его защитниками; заботиться о благоденствии царя Грузии и его семейства…” (Н.Дубровин. Георгий XII, последний царь Грузии и присоединение ея к России. Спб., 1867. стр. 16-17).

როგორც გრიგოლ ვეშაპელი კვლავ აღნიშნავს: “…1790 წლის ოთხად დაწერილნი პირობანი, ხელმოწერილნი და ბეჭედ დასმულნი მეფეთა და მთავართა, მღვდელმთავართა და მოხელეთა მიერ, გამოაცხადეს ყოველგან… ასლი რუსეთის იმპერატრიცა ეკატერინე მეორეს წარუდგინეს საცნობლად, როგორც ამას მოითხოვს საერთაშორისო აქტების წარმოება… რუსეთს პროტესტი არ განუცხადებია და ამითვე დაადასტურა 1790 წლის აქტი…” (გრიგოლ ვეშაპელი, “საქართველო და რუსეთი”, თბილისი 1918, გვ.17).

ამ ისტორიული დოკუმენტის შემდგომ მეფე ერეკლეს სიგელებში ჩნდება შემდეგი ტიტული: ”მეფე სრულიად საქართველოჲსა”, ასევე “მეფე ყოვლისა საქართველოისა და სხვათა” ან “მეფე სრულიად ორისავე საქართველოისა” (იხ. ფ. 1448, საბ. №2616; ფ. 1448, საბ. №845), რაც შემდგომ მემკვიდრეობით გიორგი XII-ზე გადავიდა.

erekle mepis sigeli

№ 6 - 1

№ 6 - 2

იმპერატორ პავლე I-ისადმი მიწერილ წერილში მეფე გიორგი XII იწოდება, როგორც “Царь  всея  Грузии” (იხ. А.Цагарели. Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия относящиеся к Грузии. т.II, Спб., 1891, стр.187).

ასევე, თავისი მამა-ბაბუის დარად, 1801 წლის 18 იანვრით დათარიღებულ წერილში, რომელიც ქართველი ელჩების მიერ იქნა წაღებული რუსეთში, საქართველოს მმართველი დავით ბატონიშვილი თავის თავს შემდეგნაირად მოიხსენიებს: “…законный предков наших Царей и родителя нашего Царя, Царского Грузинского Наследник и в сем звании утвержденный, старший Его Высочества всея Грузии, Картлии, Кахетии и прочих Царя Георгия Ираклиевича сын, Царевич Давид”.  (იხ. А.Цагарели. Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия относящиеся к Грузии. т.III, Спб., 1891, стр.220).

დღეს, ამ ერთიანი საქართველოს ტიტულის სამართალმემკვიდრეა ერეკლე II-სა და გიორგი XII-ის ერთადერთი პირდაპირი მემკვიდრე, ბატონიშვილი ნუგზარ ბაგრატიონი-გრუზინსკი და არა სხვა რომელიმე შტოს ბაგრატიონები.

2010 წლის განცხადებაში დაბრუნება

Gerbi  patara zoma